Het dorp Veenendaal
en zijn (gebrek aan) turfprenten

Afb. 1

Het wapen van Veenendaal volgens de 'Berting Inventarisatie'



Veenendaal heeft zijn ontstaan te danken aan de aanwezigheid van een veenpakket  in de omgeving (Afb. 2). Dr. Taeke Stol heeft hierover  een lezenswaardig boek geschreven: De Veenkolonie Veenendaal (Zutphen 1992). Ook Sietse van der Hoek, in Het Bruine Goud (Amsterdam/Brussel 1984), besteedt de nodige aandacht aan de Gelderse Vallei. Tot zover niets nieuws! Wie echter denkt dat de Veense geschiedenis vanaf 1546 ook goed gedocumenteerd zou zijn middels prenten die het turfverleden van Veenendaal in beeld brengen, komt bedrogen uit. 

Het boek Geschiedenis van Veenendaal (Veenendaal 2000) toont ons in hoofdstuk 9, geschreven door Dr. Taeke Stol, de bekende tekening van Jan de Beijer, getiteld Het dorp Veenendaal (Afb. 3). In twintig jaargangen Oud Veenendaal zien en lezen we veel over de (teloorgang van de) textiel- en wolindustrie, over de tabaksindustrie, de bijenmarkt, de Tweede Wereldoorlog en nog veel meer over de watersnood van 1855 maar ook hier nauwelijks prenten die het veenverleden illustreren. Jawel ... in het maartnummer 1988 op bladzijde 19 opnieuw de tekening van Jan de Beijer  en in het septembernummer 1989 op bladzijde 10 een deel van de prentbriefkaart met de kaardezetters aan de Grift (Afb. 4). Deze afbeelding werd ook gebruikt door Taeke Stol op de omslag van zijn eerdergenoemde boek. Verder, verspreid over de verschillende jaargangen, hier en daar nog een Veense 'turf-foto' of een turfprent die geen relatie met Veenendaal heeft. Helaas zijn de onderschriften bij de prenten in bijna alle gevallen onvolledig en/of foutief.

Zijn er dan niet meer prenten van de turfwinning in Veenendaal en omgeving? Vermoedelijk niet, anders waren ze wel ontdekt door de onderzoekers onder ons en zouden ze zijn afgedrukt bij het artikel van D. Philips 'Veenendaal in de prentkunst' in Oud Veenendaal van maart 1988 of in het gelijknamige hoofdstuk 17 van Geschiedenis van Veenendaal.

Omdat de manier waarop de turfwinning in de 'Rheenensche Veenen' geschiedde, niet belangrijk zal afwijken van wat in andere veengebieden in Nederland en in het (vlakke) buitenland gebruikelijk was, geven ook de niet-Veense prenten en prentbriefkaarten een goed beeld van de werkwijze hier. Dat is dan ook één van de redenen waarom ze op deze site worden getoond. Af en toe wordt een uitstapje gemaakt naar onderwerpen die zijdelings met de turfwinning te maken hebben, zoals de 'Berting Inventarisatie', het darink delven op Schouwen en het Turfschip van Breda.

Voor zover de onderstaande prenten en kaarten uit de collectie van de samensteller dezes komen, worden ze uitgebreid beschreven en, indien beschikbaar, is ook de tekst uit het betreffende boek integraal overgenomen.  Andere prenten zullen worden afgebeeld met vermelding van de bron. 'Kosten noch moeite' werden gespaard om de beschrijvingen zo nauwkeurig mogelijk te doen zijn. Zij die fouten, onvolkomenheden of niet-werkende links ontdekken, worden verzocht dit te melden aan de webmaster opdat een en ander gecorrigeerd kan worden.

Ten slotte:

-  Als u op een afbeelding klikt, komt u bij de vergroting en beschrijving van de betreffende prent. 
-  Grafische termen die vermeld zijn bij de annotatie worden verklaard in Het prenten-ABC van het Rijksmuseum Amsterdam.
-  Externe links worden geopend in een nieuw venster.     
-  Het nieuwe venster kan eenvoudig gesloten worden door rechtsboven op 'X' te klikken.
-  Met de navigatieknoppen onderaan iedere bladzijde kunt u terug naar deze startpagina of naar de vorige/volgende
   afbeelding. 
-  Het kopiëren van afbeeldingen en tekst is toegestaan voor niet-commerciële- en/of educatieve doeleinden. 
-  Mocht u dit doen dan wordt bronvermelding op prijs gesteld.                                                                              
                      
                


Afb. 2

 Afb. 3 Afb. 4



Veengebied Jaillot.jpg (169810 bytes)

Veen 00 - Veenendaal.jpg (125334 bytes) Veen 19 - Turfstekers Grift 1900.jpg (109077 bytes)

 Het veengebied in de Gelderse Vallei 
Jaillot 1681.

   Het verheerlykt Nederland 
  1753
      Kaardezetters aan de Grift 
     (omstreeks 1900) 


Afb. 5 Afb. 6 Afb. 7 Afb. 8



Veen_03_A_zw_-_Menselyk_Bedryf.jpg (478642 bytes)

Veen_04_zw_-_Menselyk_Bedryf.jpg (397104 bytes) Veen_09_zw_-_Torfftreter_Weigel.jpg (70836 bytes)
Spiegel Van Het Menselyk Bedryf
1718
Menschelyke Bezigheden
1695
Etwas für Alle
1733
Iets voor Allen
1719


Afb. 9 Afb. 10 Afb. 11 Afb. 12

Veen_01_zw_-_Beschryvinge_van_Amsterdam.jpg (395022 bytes)

 

Veen_07_-_Torf_harrn.jpg (50013 bytes)

 

Veen_12_-_Luneburger_heide.jpg (513084 bytes)

Veen_06_-_Torfbauer.jpg (41996 bytes)

Beschryvinge van Amsterdam
1726

Der Ausruf in Hamburg
1808

Lüneburger Heide
(omstreeks 1840)

Album Hamburgischer Costüme
1850


Afb. 13 Afb. 14 Afb. 15 Afb. 16

Veen 10 zw - Monniken.jpg (111717 bytes)

Veen 14 zw - Philips 1741.jpg (132928 bytes)  

Veen 15 - Maaskamp 1812.jpg (814600 bytes)

 

Veen 16 - natuurlijke historie 1771.jpg (800957 bytes)
Monniken te Aduard
(omstreeks 1830)
Hedendaagsche historie Holland
Amsterveen 1741
Voyage dans l'interieur de la Hollande 1812 Natuurlijke Historie van Holland
1771


Afb. 17 Afb. 18 Afb. 19 Afb. 20

Veen 17 - darink delven 1745.jpg (183581 bytes)

 

Veen 18 - turfschip breda 1681.jpg (125787 bytes)

 

Veen 13 zw - Vermorcken 2 1841.jpg (133066 bytes) Veen 11a zw - Vermorcken 1869.jpg (131623 bytes)
Hedendaagsche historie Zeeland
Zierikzee 1745
Nederlandtsche jaerboeken en historien 1681 De Aardbol
1841
De Oude Tijd
1869


Afb. 21 Afb. 22 Afb. 23

 

Veen 08 zw - Groenewegen.jpg (103386 bytes)

 

Veen 05 zw - P. le Comte.jpg (65367 bytes)

Veen 25 - Schoolboek 19e 1.jpg (82526 bytes)

Gerrit Groenewegen
1791

Pieter le Comte
1831

Kinder- en/of schoolboeken 
18e en 19e eeuw 


Prenten uit andere bronnen

Afb. 24

Afb. 25

Afb. 26

Afb. 27

 

Veen 21 - Jan Luyken 1694.jpg (74773 bytes)

 

Veen 20 - Deliciae Batavicae.jpg (82258 bytes)

Veen 22 - Schoolplaat.jpg (86900 bytes)

 


Veen 23 - van der Venne 1.jpg (35811 bytes)

Veen 23 - van der Venne 2.jpg (48033 bytes)

Veen 23 - van der Venne 3.jpg (34506 bytes)

 

Het Menschelyk Bedryf 1694

Deliciae Batavicae 1618

Schoolplaat omstreeks 1900

Adriaan van de Venne 1626


Prentbriefkaarten

 

      
   
  PBK17 Limburg.jpg (107079 bytes)

    

PBK06 Drenthe.jpg (53232 bytes)

PBK25 Connemara.jpg (55259 bytes)

 Nederlandse prentbriefkaarten

Nederlandse prentbriefkaarten 
over het vervoer te water van turf

Buitenlandse prentbriefkaartem



Externe links:  |  Darink delven op Schouwen  |  Het prenten-ABC  |  Het turfschip van Breda  |


Copyright © Paul Hageman (NL) 2005

Deze site kan het best bekeken worden in een schermresolutie van 1024 x 768 pixels met Microsoft Internet Explorer 4+ of Netscape Communicator 4+.